Bütçe ilkeleri, kamu idarelerinin bütçeyi hazırlarken, uygularken ve kontrol ederken uyması gereken temel kuralları ifade eder. 5018 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi bu ilkeleri düzenler. Konuyu öğrenirken yalnızca ilke adlarını ezberlemek yerine, her ilkenin bütçe sürecinde neyi amaçladığını ve diğer ilkelerle nasıl bağlantı kurduğunu birlikte düşünmek gerekir.
Bütçe ilkeleri; kamu kaynaklarının planlı, ölçülü, izlenebilir ve kamu hizmetlerinin gerektirdiği amaçlara uygun biçimde kullanılmasını sağlayan temel kurallardır. Bütçenin hazırlanması, uygulanması ve kontrolü bu ilkeler çerçevesinde yürütülür.
5018 sayılı Kanunun 13 üncü maddesinde bütçelerin hazırlanması ve uygulanmasında makroekonomik istikrarla birlikte sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasının esas olduğu belirtilir. Bu nedenle bütçe yalnızca bir harcama listesi değil, kamu politikalarının mali yönünü gösteren bir araç olarak değerlendirilir.
Kamu idarelerine bütçeyle verilen harcama yetkisi, kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle düzenlenen görev ve hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla kullanılır. Burada önemli nokta, ödeneğin tek başına sınırsız bir harcama yetkisi anlamına gelmemesidir; harcamanın kamu görevi ve hizmetiyle bağlantılı olması gerekir.
Bütçeler; kalkınma planı ve programlarda yer alan politika, hedef ve önceliklere uygun şekilde, idarelerin stratejik planları ile performans ölçütleri ve fayda-maliyet analizleri dikkate alınarak hazırlanır, uygulanır ve kontrol edilir. Böylece kaynak ile hedef arasında bağlantı kurulması amaçlanır.
Bir kamu idaresinin bütçesinde bir hizmet için ödenek bulunması, bu ödeneğin kurumun bütün faaliyetleri için serbestçe kullanılabileceği anlamına gelmez. Harcamanın idarenin görev ve hizmetleriyle bağlantısı, ilgili bütçe düzenlemeleri ve diğer mevzuat birlikte değerlendirilir.
Sorularda çoğunlukla “hazırlama–uygulama–kontrol”, “stratejik plan–performans–fayda-maliyet” ve “ödenek–harcama yetkisi” ilişkileri birbirine yakın seçeneklerle verilir. Bu nedenle ilkenin adını ezberlemek yerine hangi aşamaya ve hangi amaca ilişkin olduğunu ayırt etmek gerekir.